Czym jest estetyka? Czym jest sztuka?

Czym jest estetyka? Czym jest sztuka?


Wprowadzenie

Badanie i studiowanie historii sztuki niesie za sobą konsekwencje. W miarę jak poznajemy
ją coraz bardziej, zwiększa się nasza wiedza, możemy lepiej ją interpretować, zaczynać łączyć dzieła sztuki i w końcu rozumieć ją jako ciąg następujących po sobie wydarzeń artystycznych,
które są ze sobą ściśle powiązane. Ten moment w karierze każdego historyka sztuki pozwala
mu na rozpoczęcie badań nad sztuką jako taką, sztuką wszędzie i zawsze, a nie tylko
nad dziełami sztuki gdzieś i kiedyś.

Kiedy zaczniemy zagłębiać tajemnice tej dyscypliny, w końcu każdy taki badacz spotka
się z pewną barierą, którą możemy nazwać „pojęciową”. Zacznie się zastanawiać, co łączy
„Mona Lisę” Leonarda da Vinci z Hôtelem Tassel Victora Horty, co łączy działalność Mariny Abramović z najstarszymi rzeźbami greckimi. Można rozważania te jeszcze bardziej rozszerzyć:
jak do tego mają się filmy Hitchcocka, ubrania Coco Chanel, tańce ludowe, muzyka Beatlesów…
W końcu taki badacz musi zadać sobie pytanie: 

Czym tak naprawdę jest sztuka? 

Na to pytanie od setek lat próbuje odpowiedzieć estetyka.

 

 Leonardo da Vinci, „Mona Lisa”, 1503-1506, Luwr [źródło ilustracji: pl.wikipedia.org]
Marina Abramović, zdjęcie wykonane podczas Rhythm 0, 1974  [źródło ilustracji: http://stooffi.com]

Czym jest estetyka?

Estetyka to gałąź filozofii skupiona na pojęciowym i teoretycznym badaniu sztuki
i doświadczenia estetycznego. Estetyka filozoficzna ma trzy główne zainteresowania,
do których (lub ich połączenia) sprowadzają się wszystkie zagadnienia estetyczne:

• czyn / działanie / przedmiot – „praktykowanie” sztuki; tworzenie dzieł sztuki
• posiadanie / cecha / aspekt – to, co jest estetyczne: czym jest piękno, gracja,
  dynamizm etc.
• stosunek / postrzeganie / przeżycie – czym jest przeżycie estetyczne, co dzieje
  się, gdy działa na nas sztuka?

Pytanie, które z tych trzech zainteresowań, jest najważniejsze (a szczególnie: czy ważniejsza jest sztuka, czy to, co estetyczne), jest jednym z najważniejszych zagadnień, którymi zajmowali się filozofowie.

Warto w tym momencie wspomnieć również o innych, mniej oczywistych, częściach
tej dziedziny filozofii, a są to: estetyka natury, teoria krytyki, natura wytwarzania.


Sztuka

Estetyka wytworzyła wiele koncepcji sztuki, z których najważniejsze i najbardziej znane
przedstawione są poniżej.

1. Sztuka jest postrzegalną formą, a główną częścią badania sztuki jest badanie i zastanawianie się nad formą.

Teoria ta związana jest z niemieckim filozofem Immanuelem Kantem, który uważał,
że piękno przedmiotów, dzieł sztuki i tworów natury zawiera się w ich możliwości do wyzwalania reakcji naszych umysłów z powodu ich form, zarówno czasowych, jak i przestrzennych,
bez wpływu żadnych konceptów, czyli treści.

Vincent van Gogh, „Gwieździsta noc”, 1889, MOMA – według Kanta dzieło to byłoby dziełem sztuki, dzięki
swojej formie – kolorom, kształtom, pociągnięciom pędzla – która działa na nas [źródło ilustracji: pl.wikipedia.org]

2. Sztuka jako forma ekspresji i komunikacji, szczególnie idei i tworów myślowych

Teorię tę wspierało wielu filozofów, między innymi Benedetto Croce, R. G. Collingwood,
Lew Tołstoj, którzy uważali, że sztuka to przekazywanie emocji, idei w niebezpośredni sposób,
tj. przez zbiór znaków w jakimś medium.

Edvard Munch, "Krzyk", 1893, Galeria Narodowa w Oslo – jest to dzieło sztuki, gdyż jest ono formą
przekazania nam jakichś specjalnych emocji [źródło ilustracji: pl.wikipedia.org]

3. Sztuka jest przedstawieniem i imitacją rzeczywistości.

Teoria ta ma bardzo długą historię i można ją uznać za pierwszą koncepcję estetyczną tradycji
Zachodniej. Filozofowie, którzy ją wspierali, to między innymi: Platon, Arystoteles, Lessing, Hegel, Schopenhauer, Danto.

Willem Claesz Heda, "Martwa natura ze złotym pucharem", 1635, Rijksmueum – jest to dzieło sztuki,
gdyż przedstawia ono to, co istnieje [źródło ilustracji: pl.wikipedia.org]

Są to trzy najważniejsze teorie sztuki, które wzajemnie mogą, choć nie muszą, się wykluczać.
Z tak odległymi definicjami tego, co tworzą artyści, nie da się stworzyć jednej i dokładnej definicji „sztuki”.

Dlatego też jedne z najnowszych teorii estetycznych to:

4. Sztuka to szczególna instytucja społeczna, która ma swoje zasady i role dla ludzi.
5. Sztuka to nadawanie znaczenia przedmiotom rzeczywistym w danym kontekście kulturowym.
6. Sztuka to wszystko to, co historycznie było uważane za sztukę, przez połączenie
z wcześniejszymi aktywnościami artystycznymi lub przedmiotami, które wcześniej uważano
za dzieła sztuki.

Wszystkie te teorie mogą pomóc nam w znalezieniu naszego punktu widzenia, które zdecydowanie pomoże nam w badaniu sztuki i pozwoli nam zrozumieć ją jako całość. Pozostałe dwa zainteresowania estetyki – przeżycie estetyczne i wartość artystyczna – zostaną zbadane
w następnym artykule.

Adam Wiktor, 2F